Hoofdstuk 12 Betrouwbaarheid

12.1 Inleiding

In Hoofdstuk 5 hebben we het onder andere gehad over construct-validiteit, de afstand tussen het bedoelde (theoretische) concept of construct enerzijds, en de onafhankelijke of afhankelijke variabele anderzijds. In dit hoofdstuk gaan we in op een ander zeer belangrijk aspect van de afhankelijke variabele, nl. de betrouwbaarheid. Deze betrouwbaarheid kan worden geschat op basis van de samenhang of correlatie tussen observaties van hetzelfde construct. We zullen ook ingaan op de relaties tussen betrouwbaarheid en constructvaliditeit.

Vaak worden validiteit en betrouwbaarheid in één adem genoemd, en in opeenvolgende hoofdstukken besproken. Daar is wat voor te zeggen, want beide begrippen gaan over hoe je je variabelen definieert en operationaliseert. Toch hebben we hier gekozen voor een andere volgorde. Betrouwbaarheid komt pas aan bod nadat we samenhang besproken hebben (Hoofdstuk 11), omdat betrouwbaarheid gebaseerd is op de samenhang of correlatie tussen observaties.

12.2 Wat is betrouwbaarheid?

Een betrouwbaar persoon is stabiel en voorspelbaar: wat hij of zij vandaag doet is consistent met wat hij of zij vorige week deed, je kunt op deze persoon vertrouwen — in tegenstelling tot een onbetrouwbaar persoon, die instabiel is en zich onvoorspelbaar gedraagt. Volgens Van Dale is betrouwbaarheid “…de mate waarin iets of iem. te betrouwen of geloofwaardig is”. Betrouwbare metingen kunnen de basis vormen voor een “justified true belief” (zie §2.4); onbetrouwbare metingen daarentegen zijn per definitie niet waard om geloof aan te hechten.

Metingen vertonen altijd enige mate van fluctuatie of variatie of inconsistentie. Die variabiliteit kan ten dele worden toegeschreven aan de variatie in het gedrag dat gemeten wordt. Immers, zelfs als we hetzelfde construct meten bij dezelfde persoon, dan nog zien we variatie ten gevolge van de momentane mentale of fysieke toestand van de proefpersoon, die nu eenmaal fluctueert. Bovendien is er variatie in het gebruikte meet-instrument (thermometer, vragenlijst, sensor), en zijn er wellicht inconsistenties in de wijze waarop wordt gemeten of beoordeeld. Met de kwantificering van zulke consistenties en inconsistenties betreden we het terrein van de betrouwbaarheidsanalyse.

Het begrip ‘betrouwbaarheid’ heeft in wetenschappelijk onderzoek eigenlijk twee betekenissen, die we afzonderlijk behandelen. Ten eerste wordt met betrouwbaarheid de precisie of nauwkeurigheid van een meting bedoeld. Dit aspect heeft betrekking op de vraag in hoeverre de meting beïnvloed wordt door toevallige factoren (waardoor de meting niet uitsluitend het onderzochte construct weergeeft). Als we niet nauwkeurig meten, dan weten we ook niet wat de verkregen meetwaarden eigenlijk weergeven — misschien het onderzochte construct, maar misschien ook niet. Als we wel nauwkeurig meten, dan verwachten we, als we dezelfde meting nogmaals zouden uitvoeren, dat we dan dezelfde uitkomst zouden meten. Naarmate een meting minder precies is, zal er meer variatie of inconsistentie zijn tussen de eerste meting en de herhaalde meting, en zijn de metingen dus minder betrouwbaar.


Voorbeeld 12.1: Als we de leesvaardigheid van leerlingen in het eindexamen willen meten, dan leggen we hen een tekstbegriptoets met een bijbehorend aantal vragen voor. De mate waarin de verschillende vragen hetzelfde construct meten, hier het construct ‘leesvaardigheid’, wordt de betrouwbaarheid, precisie of homogeniteit genoemd.


In het vervolg zullen we, om verwarring te voorkomen, deze vorm van betrouwbaarheid dan ook aanduiden met de term homogeniteit (vs. heterogeniteit). Bij een heterogene (niet-homogene) toets kan de totaal-score moeilijk geïnterpreteerd worden. Bij een perfect homogene test hebben mensen met dezelfde totaalscore ook dezelfde vragen correct beantwoord. Maar als we menselijk (taal)gedrag meten, komen zulke perfect homogene toetsen eigenlijk nooit voor: respondenten die wel dezelfde totaalscore behalen, hebben toch niet allen dezelfde vragen correct beantwoord (bv. in de leesvaardigheidstoets van het eindexamen, voorbeeld 12.1). Dit houdt in dat de vragen niet exact hetzelfde gemeten hebben. Dat is ook zo: de ene vraag betrof een parafrase van een alinea, terwijl een andere vraag betrekking had op een verwijswoord-antecedent-relatie. De vragen of items waren dus niet perfect homogeen!

Ten tweede wordt met betrouwbaarheid de stabiliteit van een meting bedoeld. Om je gewicht te meten ga je op een weegschaal staan. Die meting is stabiel: vijf minuten later zal dezelfde weegschaal met dezelfde persoon onder dezelfde omstandigheden ook (bijna) dezelfde meetwaarde opleveren. De stabiliteit wordt veelal uitgedrukt in een zogenaamde correlatiecoëfficiënt (een maat voor samenhang, zie Hoofdstuk 11). Deze correlatiecoëfficiënt kan alle waarden aannemen tussen \(+1\) en \(-1\). Hoe meer de eerste en tweede meting gelijk zijn, des te hoger de samenhang, en des te hoger de correlatie tussen eerste en tweede meting. Omgekeerd, hoe lager de samenhang tussen eerste en tweede meting, des te lager ook de correlatie.

Stabiele metingen komen echter zelden voor in onderzoek naar (taal)gedrag. Als een toets tweemaal afgenomen wordt, dan is er vaak een aanzienlijk verschil in scores op het eerste meetmoment en scores op het tweede meetmoment.


Voorbeeld 12.2: Bij het eindexamen Nederlands moeten leerlingen een opstel schrijven, dat wordt beoordeeld door twee beoordelaars. De beoordelaars zijn stabiel, als zij na enige tijd dezelfde oordelen toekennen aan dezelfde opstellen. Dus: als beoordelaar A eerst een 8 geeft aan een opstel, en bij een tweede beoordeling enige tijd later ook een 8 geeft voor hetzelfde opstel, dan is deze beoordelaar (zeer) stabiel. Als dezelfde beoordelaar A bij de tweede beoordeling echter een 4 geeft aan ditzelfde opstel, dan is de beoordelaar niet stabiel in zijn oordelen.

Nu is het beoordelen van opstellen een lastige taak: de criteria zijn niet scherp beschreven en er is relatief veel ruimte voor interpretatie-verschillen. De stabiliteit van de oordelen is dan ook laag; in het verleden is zelfs een stabiliteitscoëfficiënt van \(0.40\) gerapporteerd.


Om de stabiliteit van een toets te berekenen, moet dezelfde toets tweemaal worden afgenomen; de mate van samenhang tussen de eerste en tweede meting wordt de toets-hertoets-betrouwbaarheid genoemd. Zo’n herhaalde afname van een toets gebeurt in de praktijk zelden, vanwege de relatief hoge kosten en relatief geringe opbrengst.


Voorbeeld 12.3: (Lata-Caneda et al. 2009) ontwikkelden een Spaanstalige vragenlijst van 39 vragen, bedoeld voor afasie-patiënten om de kwaliteit van hun leven te bepalen. De kwaliteit van leven wordt omschreven als “the patient perception about, either the effects of a given disease, or the application of a certain treatment on different aspects of life, especially regarding its consequences on the physical, emotional and social welfare” (Lata-Caneda et al. 2009, 379). De nieuwe vragenlijst werd tweemaal afgenomen bij een steekproef van 23 Spaanstalige patiënten met afasie t.g.v. hersenbloeding. De gerapporteerde test-hertest-stabiliteit voor deze vragenlijst was \(0.95\).


Zowel de homogeniteit als stabiliteit wordt uitgedrukt als een coëfficient met een waarde tussen \(0\) en \(1\) (negatieve coëfficienten komen in de praktijk niet voor). Hoe moeten we de gerapporteerde coëfficienten nu interpreteren? In het algemeen geldt natuurlijk: hoe hoger de coëfficient, hoe hoger (beter) de betrouwbaarheid. Maar hoe groot moet de betrouwbaarheid minimaal zijn voordat we een toets “betrouwbaar” mogen noemen? Daar zijn geen eenduidige regels voor. Als er afwegingen over personen gemaakt moeten worden, dan moet de toets een betrouwbaarheid van minimaal \(0.90\) hebben, volgens het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Dat geldt bijvoorbeeld voor toetsen die worden gebruikt om te bepalen of een kind wel of niet in aanmerking komt voor een zgn. dyslexie-verklaring. Voor onderzoeksdoeleinden hoeft niet zo’n strenge eis aan de betrouwbaarheid van een toets te worden gesteld. Vaak wordt als ondergrens voor de betrouwbaarheidscoëfficient de waarde \(0.70\) gehanteerd.

12.3 Testtheorie

De klassieke testtheorie heeft betrekking op de meting van variabele \(x\) bij het \(i\)-de element van een steekproef van willekeurige leden uit een populatie. De testtheorie poneert dat elke meting \(x_i\) samengesteld is uit twee componenten, nl een ware score \(t_i\) (‘true score’) en een foutscore of afwijking \(e_i\) (‘error score’): \[\begin{equation} x_i = t_i + e_i \tag{12.1} \end{equation}\] Stel dat je “in het echt” \(t=72.0\) kg weegt, en stel dat je gemeten gewicht \(x=71.6\) kg is, dan bedraagt de foutscore \(e=-0.4\) kg.

Een eerste belangrijke aanname in de klassieke testtheorie is dat de afwijkingen \(e_i\) elkaar neutraliseren of opheffen (d.w.z. gemiddeld nul zijn, en dus niet systematisch afwijken van de ware score \(t\)), en dat grotere afwijkingen naar boven of beneden minder vaker voorkomen dan kleinere afwijkingen. Dat houdt in dat wordt aangenomen dat de afwijkingen normaal verdeeld zijn (zie §10.3), met \(\mu_e=0\) als gemiddelde: \[\begin{equation} \tag{12.2} e_i \sim \mathcal{N}(0,s^2_e) \end{equation}\]

Een tweede belangrijke aanname in de klassieke testtheorie is dat er geen verband is tussen de ware scores \(t_i\) en de foutscores \(e_i\). Omdat de component \(e_i\) geheel door het toeval wordt bepaald, dus zonder enig verband met \(x_i\), is de correlatie tussen de ware score en de foutscore nul: \[\begin{equation} \tag{12.3} r_{(t,e)} = 0 \end{equation}\]

De totale variantie van \(x\) is daarom25 gelijk aan som van de variantie van de ware scores en de variantie van de foutscores: \[\begin{equation} \tag{12.4} s^2_x = s^2_t + s^2_e \end{equation}\]

Als de geobserveerde variantie \(s^2_x\) verhoudingsgewijs veel fout-variantie bevat (d.i. variantie van afwijkingen), dan zijn de geobserveerde scores goeddeels bepaald door toevallige afwijkingen. Dat is natuurlijk geen wenselijke zaak. We zeggen dan dat de geobserveerde scores niet betrouwbaar zijn; er zit veel “ruis” in de geobserveerde scores. Als de fout-variantie daarentegen relatief gering is, dan geven de geobserveerde scores goed weer wat de ware scores zijn, en dan zijn de geobserveerde verschillen wel goed betrouwbaar, d.w.z. ze worden weinig bepaald door toevallige afwijkingen.

We kunnen de betrouwbaarheid (symbool \(\rho\)) dan ook definiëren als de verhouding tussen ware-score-variantie en totale variantie: \[\begin{equation} \tag{12.5} \rho_{xx} = \frac{s^2_t}{s^2_x} \end{equation}\]

We kunnen deze formule (12.5) echter in de praktijk niet gebruiken om de betrouwbaarheid vast te stellen, omdat we \(s^2_t\) niet kennen. We moeten dus eerst schatten wat de ware-score-variantie is — of wat de fout-variantie is, die is immers het complement van de ware-score-variantie (zie formule (12.4))26.

De tweede aanname (in formule (12.3)) dat er geen verband is tussen de ware score en de fout-score, is in de praktijk niet altijd gerechtvaardigd. Dat wordt misschien inzichtelijk als we kijken naar de uitslagen van een toets, op een schaal van 1.0 tot 10.0. De studenten met scores van 9 of 10 hebben ook een hoge ware score (zij beheersen de stof zeer goed) en dus doorgaans een geringe fout-score. De studenten met scores van 1 of 2 hebben ook een lage ware score (zij beheersen de stof zeer slecht) en dus ook doorgaans een geringe fout-score. Voor de studenten met scores van 5 of 6 ligt de situatie anders: misschien beheersen ze de stof redelijk goed maar hebben ze net een fout antwoord gegeven, of ze beheersen de stof niet goed maar ze hebben toevallig een goed antwoord gegeven. Voor deze studenten met een geobserveerde score in het midden van de schaal zijn de fout-scores relatief groter dan voor de studenten met een score bij de uiteinden van de schaal. In andere domeinen, bv bij reactietijden, zien we andere verbanden, bv dat de foutscore min of meer evenredig toeneemt met de score zelf; er is dan een positief verband tussen de ware score en de foutscore (\(\rho_{(t,e)}>0\)). Desalniettemin zijn de voordelen van de klassieke testtheorie zo groot dat we deze theorie handhaven als uitgangspunt.

Uit de formules (12.4) en (12.5) hierboven volgt ook dat de standaard meetfout (‘standard error of measurement’, ) gerelateerd is aan de standaarddeviatie en aan de betrouwbaarheid: \[\begin{equation} \tag{12.6} s_e = s_x \sqrt{1-r_{xx}} \end{equation}\]
Deze standaard meetfout is op te vatten als de standaarddeviatie van de foutscores \(e_i\), nog steeds aannemende dat de foutscores normaal verdeeld zijn (formule (12.2)).


Voorbeeld 12.4: Externe inspecteurs betwijfelen of docenten de eindwerkstukken van hun studenten wel goed beoordelen. Als een student een 6 heeft gekregen, zou dat werkstuk dan misschien eigenlijk als onvoldoende beoordeeld moeten worden?

Laten we aannemen dat de gegeven oordelen een standaarddeviatie \(s_x=0.75\) vertonen, en laten we eveneens aannemen dat een analyse van de betrouwbaarheid heeft laten zien dat \(r_{xx}=0.9\). De standaard meetfout bedraagt dan \(s_e = 0.24\) punt (naar boven afgerond). De kans dat de ware score \(t_i\) kleiner of gelijk is aan 5.4 (onvoldoende), bij een geobserveerde score van \(x_i=6.0\) en \(s_e=0.24\), is slechts \(p=0.006\) (voor uitleg, zie §13.5 hierna). De voldoende beoordeling van het eindwerkstuk is met grote waarschijnlijkheid juist.


12.4 Interpretaties

Voordat we ingaan op verschillende berekeningswijzen van de betrouwbaarheid is het zinvol om stil te staan bij verschillende interpretaties van betrouwbaarheidsschattingen.

Ten eerste kan de betrouwbaarheid geïnterpreteerd worden als de proportie ware-score-variantie (zie formule (12.5)), oftewel als de proportie van variantie die “systematisch” is. Dit is vanzelfsprekend nog lang niet hetzelfde als de proportie variantie ten gevolge van het begrip-zoals-bedoeld, de “valide” variantie (zie Hoofdstuk 5). De variantie ten gevolge van het begrip-zoals-bedoeld maakt deel uit van de proportie ware-score-variantie. Echter, tal van andere factoren kunnen op systematische wijze van invloed zijn op de scores van de respondenten, zoals verschillen in toets-ervaring. Indien twee studenten \(i\) en \(j\) een concept (zeg: taalvaardigheid) in dezelfde mate bezitten, dan nog kan de ene student beter scoren omdat hij of zij vaker taalvaardigheidstoetsen heeft afgelegd dan de andere student. Er is dan geen verschil in het begrip zoals bedoeld (taalvaardigheid \(T_i = T_j\)), maar wel in een andere factor (ervaring), en daardoor ontstaat een verschil tussen de studenten in hun ‘ware’ scores (\(t_i \neq t_j\)) die we meten met een valide en betrouwbare taalvaardigheidsmeting. Bij die meting treden afwijkingen en meetfouten op (\(e_i\) en \(e_j\)), waardoor de geobserveerde verschillen tussen de studenten (\(x_i-x_j\)) groter of kleiner kunnen zijn dan hun verschillen in ‘ware’ score (\(t_i-t_j\)). Vandaar dat een betrouwbaarheidsschatting altijd de bovengrens vormt van de validiteit.

Een tweede interpretatie van de betrouwbaarheid (formule (12.5)) is die van de theoretisch te verwachten correlatie (zie §11.2) tussen de metingen, bij vele herhalingen van die metingen. Gemakshalve nemen we aan dat geheugen- en vermoeidheidseffecten geen enkel effect hebben bij de tweede en latere metingen. Als we dezelfde personen met hetzelfde instrument driemaal zouden meten, zonder effecten van geheugen of vermoeidheid, dan zouden de scores van de eerste en tweede meting, en van de eerste en derde meting, en van de tweede en derde meting, steeds dezelfde correlatie \(\rho\) vertonen. Die correlatie geeft dus aan in hoeverre de herhaalde metingen consistent zijn, d.w.z. dezelfde onbekende ware score representeren.

In deze interpretatie drukt de betrouwbaarheid dus de verwachte samenhang uit tussen scores bij herhaalde afname van dezelfde toets. De betrouwbaarheidscoëfficiënt \(\rho\) interpreteren we dan als de correlatie tussen twee metingen met hetzelfde instrument.

Ten derde kan de betrouwbaarheid geïnterpreteerd worden als het verlies van efficiëntie in het schatten van de gemiddelde score \(\overline{X}\) (Ferguson and Takane 1989, 474). Stel dat we de gemiddelde score van een groep van \(n=50\) proefpersonen willen vaststellen, en we gebruiken daarbij een meetinstrument met betrouwbaarheid \(\rho_{xx}=0.8\). Er is dan onzekerheid in de schatting, deels afkomstig van variatie in de ware scores \(t_i\) van de proefpersonen, maar ook deels afkomstig van de toevallige afwijkingen \(e_i\) bij de metingen. Als het meetinstrument perfect betrouwbaar zou zijn (\(\rho=1\)) dan zouden we slechts \(\rho_{xx}\times n = 0.8\times50=40\) proefpersonen nodig hebben gehad voor dezelfde nauwkeurigheid van de schatting van \(\overline{X}\) (Ferguson and Takane 1989, 474). We hebben dus als het ware 10 proefpersonen verspeeld om te compenseren voor de onbetrouwbaarheid van het meetinstrument.

Hierboven hebben we gesproken over metingen met behulp van meet-instrumenten, en hieronder zullen we spreken over beoordelingen gedaan door beoordelaars. De benadering van de notie ‘betrouwbaarheid’ is in deze situaties steeds gelijk. Betrouwbaarheid speelt een rol in alle situaties waarin elementen uit een steekproef worden gemeten of beoordeeld door meerdere beoordelaars of instrumenten. Ook tentamina en vragenlijsten kunnen zulke meetinstrumenten zijn: een tentamen of een vragenlijst is goed te beschouwen als een samengesteld instrument waarmee we een abstracte eigenschap of construct van de deelnemers proberen te meten. Iedere vraag is dan te beschouwen als een “meetinstrument” of “beoordelaar” van de eigenschap of gesteldheid van de respondent. Alle bovenvermelde inzichten en interpretaties aangaande testtheorie, meetfout en betrouwbaarheid zijn daarbij evengoed van toepassing.

12.5 Methoden om betrouwbaarheid te schatten

De betrouwbaarheid van een meting kan op verschillende manieren worden bepaald. De belangrijkste zijn de volgende:

  • De toets-hertoets-methode
    We voeren alle metingen tweemaal uit, en berekenen daarna de correlatie tussen de eerste en de tweede meting. Naarmate de metingen minder meetfouten en afwijkingen bevatten, is de correlatie hoger en dus ook de betrouwbaarheid hoger. Deze methode is tijdrovend, maar kan ook worden toegepast op een kleine portie van de metingen. In spraak-onderzoek wordt deze methode wel gebruikt om de betrouwbaarheid van fonetische transcripties vast te stellen: een deel van de spraak-opnamen wordt door een tweede beoordelaar getranscribeerd, en vervolgens worden de beide transcripties vergeleken.

  • De parallelle-toetsvorm-methode
    We hebben een grote verzameling meet-instrumenten die goed vergelijkbaar zijn en hetzelfde construct meten. We voeren alle metingen herhaaldelijk uit, de eerste keer door de metingen van enkele willekeurig getrokken meet-instrumenten te combineren (zeg A en B en C) en tweede keer met gebruik van andere willekeurige instrumenten (zeg D en E en F). Omdat de meetinstrumenten ‘parallel’ zijn en hetzelfde construct worden geacht te meten, is de correlatie tussen de eerste en de tweede meting een indicatie voor de betrouwbaarheid van de meting.

  • De split-half-methode
    Deze methode lijkt op de parallelle-toetsvorm-methode. De \(k\) vragen of instrumenten worden in twee helften verdeeld, waarna de score bepaald wordt binnen elke helft. Uit de correlatie \(r_{hh}\) tussen de scores op de twee halve toetsen kan de betrouwbaarheid van de gehele toets afgeleid worden, \(r_{xx} = \frac{2r_{hh}}{1+r_{hh}}\).

12.6 Betrouwbaarheid tussen beoordelaars

Laten we als voorbeeld eens kijken naar metingen van de spreekvaardigheid van studenten in een vreemde taal. Dit construct ‘spreekvaardigheid’ wordt in dit voorbeeld gemeten door middel van twee beoordelaars, die onafhankelijk van elkaar elk een cijfer tussen 1 en 100 geven aan de student (hoger is beter). Bij de beoordeling treden echter ook meetfouten op, waardoor de oordelen niet alleen de onderliggende ware score weergeven, maar ook een afwijking daarvan, met alle hierboven genoemde aannames. Laten we eerst alleen kijken naar de oordelen door de eerste en tweede beoordelaar (zie Tabel 12.1). Het eindoordeel over een student is vooralsnog het gemiddelde van de oordelen van de eerste en tweede beoordelaar.

Tabel 12.1: Oordelen over spreekvaardigheid van \(n = 10\) studenten (rijen) door \(k = 3\) beoordelaars (kolommen).
student B1 B2 B3
1 67 64 70
2 72 75 74
3 83 89 73
4 68 72 61
5 75 72 77
6 73 73 78
7 73 76 72
8 65 73 72
9 64 68 71
10 70 82 69
\(\overline{x_i}\) 71.0 74.4 71.7
\(s_i\) 5.6 7.0 4.7

De oordelen van alleen de eerste en de tweede beoordelaar vertonen een onderlinge correlatie van \(r_{1,2}=.75\). Dit houdt in (volgens formule (12.5)) dat 75% van de totale variantie in de oordelen van deze twee beoordelaars toe te schrijven is aan verschillen tussen de beoordeelde studenten, en dus 25% aan meetfouten (we hebben immers aangenomen dat er geen systematische verschillen zijn tussen beoordelaars). Het aandeel van de meetfouten lijkt nogal hoog. We mogen echter wel hoop putten uit één van onze eerdere aannames, nl dat de meetfouten van de beoordelaars niet gecorreleerd zijn. De combinatie van de twee beoordelaars — de gemiddelde score per student over de twee beoordelaars — geeft dus beter betrouwbare metingen dan elk van de beoordelaars afzonderlijk kunnen doen. Immers, de meetfouten van de twee beoordelaars hebben de neiging om elkaar op te heffen (zie formule (12.2)). Lees de laatste twee zinnen nog eens aandachtig door.

De betrouwbaarheid wordt vaak uitgedrukt als Cronbach’s Alpha (Cortina 1993). Dat getal is een maat voor de consistentie of homogeniteit van de metingen, en het geeft dus ook de mate aan waarin de twee beoordelaars hetzelfde construct hebben beoordeeld. De eenvoudigste definitie is gebaseerd op \(\overline{r}\), de gemiddelde correlatie tussen metingen van \(k\) verschillende beoordelaars27. \[\begin{equation} \tag{12.7} \alpha = \frac{k \overline{r}} {1+(k-1)\overline{r}} \end{equation}\] Invullen van \(k=2\) beoordelaars en \(\overline{r}=0.75\) geeft \(\alpha=0.86\) (SPSS en R gebruiken hiervoor een wat complexere formule, en rapporteren \(\alpha=0.84\)). Deze maat voor betrouwbaarheid wordt niet alleen aangeduid als Cronbach’s Alpha, maar ook als de Spearman-Brown-formule of als Kuder-Richardson-formule 20 (KR20)28.

De gevonden waarde van Cronbach’s Alpha is wat lastig te evalueren, omdat die mede afhankelijk is van het aantal instrumenten of beoordelaars of vragen in de toets (Cortina 1993; Gliner, Morgan, and Harmon 2001). Voor wetenschappelijk onderzoek wordt vaak een ondergrens van 0.75 of 0.80 gehanteerd. Indien de uitslag van de toets of meting van groot belang is voor de betrokkene, zoals bij medische of psychische diagnostiek van patiënten, of bij werving en selectie van personeel, dan wordt een nog hogere betrouwbaarheid van \(\alpha=.9\) aanbevolen (Gliner, Morgan, and Harmon 2001).

Als we de betrouwbaarheid willen verhogen naar \(\alpha=0.9\) of hoger, dan kunnen we dat op twee manieren bereiken. De eerste manier is door het aantal beoordelaars uit te breiden. Als we meer beoordelaars combineren in de totale score, dan heffen de meetfouten van die beoordelaars elkaar ook beter op, en dan wordt de totale score dus betrouwbaarder. Met behulp van formule (12.7) kunnen we onderzoeken hoeveel beoordelaars nodig zouden zijn, om de betrouwbaarheid te verbeteren naar \(\alpha=0.90\) of beter. We vullen \(\alpha=0.90\) in en wederom \(\overline{r}=0.75\), en vinden dan een uitkomst van minimaal \(k=3\) beoordelaars. De toename in de betrouwbaarheid vlakt af naarmate er al meer beoordelaars meedoen: als \(k=2\) dan \(\alpha=.84\), als \(k=3\) dan \(\alpha=.84+.06=.90\), als \(k=6\) dan \(\alpha=.90+.05=.95\), als \(k=9\) dan \(\alpha=.95+.01=.96\), enz. Immers, als er al 6 beoordelaars zijn, die elkaars meetfouten al goed opheffen, dan voegen 3 extra beoordelaars weinig meer toe aan de betrouwbaarheid.

De tweede manier om de betrouwbaarheid te verhogen is om de meetfout te verkleinen. Dat kunnen we proberen, bijvoorbeeld, door de beoordelaars zo goed mogelijk te instrueren over hoe ze de spreekvaardigheid van de studenten dienen te beoordelen. Een beoordelingsprotocol en/of instructie kan de afwijkingen tussen en binnen beoordelaars doen verkleinen. Kleinere afwijkingen betekenen kleinere meetfouten, en dat betekent weer hogere correlaties tussen de beoordelaars. Bij een \(\overline{r}=0.8\) bereiken we al bijna de gewenste betrouwbaarheid, met slechts \(k=2\) beoordelaars.

Een derde manier om de betrouwbaarheid te verhogen vereist een nadere analyse van de afzonderlijke beoordelaars. Om dit uit te leggen, betrekken we nu ook de derde beoordelaar in onze beschouwingen (zie Tabel 12.1). De oordelen van deze derde beoordelaar vertonen echter lage correlaties met die van de eerste en tweede beoordelaar: \(r_{1,3}=0.41\) en \(r_{2,3}=0.09\). Dat leidt ertoe dat de gemiddelde correlatie tussen beoordelaars nu lager is, \(\overline{r}=0.42\). Door deze derde beoordelaar op te nemen, is de betrouwbaarheid niet gestegen maar daarentegen juist gedaald naar \(\alpha = \frac{3\times0.42}{1+2\times0.42} = 0.68\). We doen er dus misschien beter aan om de metingen van de derde beoordelaar te negeren. Ook als we de betrouwbaarheid van een tentamen of toets of vragenlijst onderzoeken, kan blijken dat de betrouwbaarheid van de gehele toets toeneemt als we sommige “slechte” vragen verwijderen. Blijkbaar hebben die “slechte” vragen een construct gemeten dat verschilt van wat de resterende vragen gemeten hebben.

12.7 Betrouwbaarheid en constructvaliditeit

Als een meting betrouwbaar is, dan is er “iets” betrouwbaar gemeten. Maar let op: dat toont nog niet aan wat er gemeten is! Er is wel een relatie tussen de betrouwbaarheid (hoe is gemeten) en de construct-validiteit (wat is gemeten, zie Hoofdstuk 5), maar die twee begrippen zijn niet identiek. Een voldoende betrouwbaarheid is een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor validiteit. Anders gezegd: een toets die niet betrouwbaar is kan ook niet valide zijn (want deze toets meet ook ruis), maar een toets die wel betrouwbaar is hoeft nog niet valide te zijn. Misschien meet de gebruikte toets wel heel betrouwbaar een ander construct dan wat de bedoeling was.

Een instrument is construct-valide als het gemeten concept overeenkomt met het bedoelde concept of construct. In voorbeeld 12.3: de vragenlijst is valide als score uit de vragenlijst overeenkomt met de kwaliteit van leven (wat dat dan ook moge zijn) van de afasie-patiënten. Pas nadat aangetoond is dat een instrument betrouwbaar is, heeft het zin om over de constructvaliditeit van een meting te spreken. De betrouwbaarheid is een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde voor constructvaliditeit. Een onbetrouwbaar instrument kan dus niet valide zijn, maar een betrouwbaar instrument hoeft niet noodzakelijk valide te zijn.

Om de schrijfvaardigheid te meten, laten we de leerlingen een opstel schrijven. We tellen het aantal letters e in elk opstel. Dat is een zeer betrouwbare meting: verschillende beoordelaars komen tot hetzelfde aantal e’s (beoordelaars zijn homogeen) en dezelfde beoordelaar levert bij hetzelfde opstel ook steeds dezelfde uitkomst (beoordelaars zijn stabiel). Het grote bezwaar hier is dat het aantal e’s in een opstel niet of niet noodzakelijk overeenkomt met het concept schrijfvaardigheid. Een leerling die meer e’s in zijn opstel verwerkt is niet noodzakelijk een betere schrijver.

Onderzoekers weten weliswaar dat betrouwbaarheid een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde is voor de validiteit. Maar toch springen ze niet altijd even zorgvuldig om met die begrippen. In vele onderzoeken wordt er stilzwijgend van uit gegaan dat als de betrouwbaarheid voldoende is, de validiteit dan ook gewaarborgd is. Ook in voorbeeld 12.3 wordt het onderscheid niet duidelijk gemaakt, en bespreken de onderzoekers de construct-validiteit van hun nieuwe vragenlijst niet expliciet.

12.8 SPSS

Voor een betrouwbaarheidsanalyse van de \(k=3\) oordelen over spreekvaardigheid in Tabel 12.1:

Analyze > Scale > Reliability Analysis...

Selecteer de variabelen die geacht worden hetzelfde construct te meten; hier zijn dat de drie beoordelaars. We beschouwen deze \(k=3\) beoordelaars als “items” die de eigenschap “spreekvaardigheid” meten van 10 studenten. Sleep deze variabelen naar het Variable(s) paneel.
Vul als Scale label in een aanduiding van het construct, bijv. Spreekvaardigheid.
Kies als Method: Alpha voor Cronbach’s Alpha (zie formule (12.7))
Kies Statistics…, vink aan: Descriptives for Item, Scale, Scale if item deleted, Inter-Item Correlations, Summaries Means, Variances, en bevestig met Continue en daarna nogmaals met OK.

De uitvoer bevat Cronbach’s Alpha, de gevraagde inter-item-correlaties (vooral hoog tussen beoordelaars 1 en 2), en (in tabel Item-Total Statistics) de betrouwbaarheid indien we een bepaalde beoordelaar zouden verwijderen. Deze laatste uitvoer leert ons dat beoordelaars 1 en 2 van groter belang zijn dan beoordelaar 3. Als we beoordelaar 1 of 2 zouden verwijderen dan stort de betrouwbaarheid in, maar als we beoordelaar 3 zouden verwijderen dan neemt de betrouwbaarheid zelfs toe (van 0.68 naar 0.84). Vermoedelijk heeft deze beoordelaar een ander construct beoordeeld dan de anderen.

12.9 JASP

Klik voor een betrouwbaarheidsanalyse van de \(k=3\) oordelen over spreekvaardigheid in Tabel 12.1 in de bovenbalk op:

Reliability > Single-Test Reliability Analysis (onder 'Classical)

Als Reliability nog niet in de bovenbalk staat kun je dit toevoegen door rechtsbovenin op de blauwe +-button te klikken en Reliability aan te vinken.
Selecteer de variabelen die geacht worden hetzelfde construct te meten, hier zijn dat de drie beoordelaars, en plaats ze in het veld “Variables”. We beschouwen deze \(k=3\) beoordelaars als “items” die de eigenschap “spreekvaardigheid” meten van 10 studenten.
Klik de balk Single-Test Reliability open en vink Cronbach's a aan onder “Scale Statistics” voor Cronbach’s Alpha (zie formule (12.7)). Vink ook Average interitem correlation, Mean en Standard deviation aan om deze waardes voor de schaal (die het construct ‘spreekvaardigheid’ meet met behulp van de scores van de drie beoordelaars) te krijgen. Vink onder “Individual Item Statistics” Cronbach's a (if item dropped) en Item-rest correlation aan, en ook Mean en Standard deviation om deze waardes ook voor de items (beoordelaars) afzonderlijk te krijgen.

De uitvoer bevat Cronbach’s Alpha in de tabel Frequentist Scale Reliability Statistics. In de tabel Frequentist Individual Item Reliability Statistics in de kolom “If item dropped” vind je de betrouwbaarheid indien we een bepaalde beoordelaar zouden verwijderen. Dit laat zien dat beoordelaars 1 en 2 van groter belang zijn dan beoordelaar 3. Als we beoordelaar 1 of 2 zouden verwijderen dan stort de betrouwbaarheid in, maar als we beoordelaar 3 zouden verwijderen dan neemt de betrouwbaarheid zelfs toe (van 0.68 naar 0.84). Vermoedelijk heeft deze beoordelaar een ander construct beoordeeld dan de anderen.

De uitvoer geeft alleen de gemiddelde inter-item-correlaties (in de tabel Frequentist Scale Reliability Statistics), en niet ook die van de beoordelaars onderling. Om deze te krijgen moet je zelf de correlaties opvragen. Hiervoor klik je in de bovenbalk op:

Regression > Correlation (onder 'Classical')

Selecteer de variabelen waarvan je de correlatie wilt berekenen (de drie beoordelaars) in het veld “Variables”. Zorg dat onder “Sample Correlation Coefficient” Pearson's r aangevinkt is, en onder “Additional Options” Report significance, Flag significant correlations en Sample size. Je kunt ook Display pairwise aanvinken voor een simpelere tabel als uitvoer. De uitvoer laat zien dat de inter-rater-correlatie tussen beoordelaars 1 en 2 tamelijk hoog is (en significant), en dat de inter-rater-correlaties waarbij beoordelaar 3 meedoet tamelijk laag zijn (en niet significant).

12.10 R

Voor een betrouwbaarheidsanalyse van de \(k=3\) oordelen over spreekvaardigheid in Tabel 12.1:

beoordelaars <- read.table(file="data/beoordelaars.txt", header=TRUE)
if (require(psych)) { # voor psych::alpha
  alpha( beoordelaars[,2:4] ) # kolommen 2 t/m 4
}
## Number of categories should be increased  in order to count frequencies.
## 
## Reliability analysis   
## Call: alpha(x = beoordelaars[, 2:4])
## 
##   raw_alpha std.alpha G6(smc) average_r S/N  ase mean  sd median_r
##       0.68      0.68    0.74      0.41 2.1 0.17   72 4.6     0.41
## 
##  lower alpha upper     95% confidence boundaries
## 0.35 0.68 1.01 
## 
##  Reliability if an item is dropped:
##    raw_alpha std.alpha G6(smc) average_r  S/N alpha se var.r med.r
## B1      0.15      0.16   0.088     0.088 0.19    0.497    NA 0.088
## B2      0.58      0.58   0.410     0.410 1.39    0.264    NA 0.410
## B3      0.84      0.85   0.745     0.745 5.84    0.095    NA 0.745
## 
##  Item statistics 
##     n raw.r std.r r.cor r.drop mean  sd
## B1 10  0.93  0.92  0.91   0.81   71 5.6
## B2 10  0.84  0.78  0.72   0.53   74 7.0
## B3 10  0.56  0.64  0.38   0.25   72 4.7

Deze uitvoer bevat Cronbach’s Alpha (raw_alpha 0.68), en de betrouwbaarheid indien we een bepaalde beoordelaar zouden verwijderen. Als we beoordelaar 3 zouden verwijderen dan neemt de betrouwbaarheid zelfs toe (van 0.68 naar 0.84). Over alle drie de beoordelaars is average_r=0.41.

Correlaties tussen de \(k\) beoordelaars of items worden niet expliciet meegeleverd (al zijn ze wel af te leiden uit bovenstaande uitvoer), dus vragen we die nog op:

cor( beoordelaars[ ,c("B1","B2","B3") ] ) # expliciete kolomnamen
##           B1         B2         B3
## B1 1.0000000 0.74494845 0.40979738
## B2 0.7449484 1.00000000 0.08845909
## B3 0.4097974 0.08845909 1.00000000

Referenties

Cortina, Jose M. 1993. “What Is Coefficient Alpha? An Examination of Theory and Applications.” Journal of Applied Psychology 78 (1): 98–104.

Ferguson, George A., and Yoshio Takane. 1989. Statistical Analysis in Psychology and Education. 6e ed. New York: McGraw-Hill.

Gliner, Jeffrey A., George A. Morgan, and Robert J. Harmon. 2001. “Measurement Reliability.” Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 40 (4): 486–88.

Lata-Caneda, M. C., M. Piñeiro-Temprano, I. García-Fraga, I. García-Armesto, J. R. Barrueco-Egido, and R. Meijide-Failde. 2009. “Spanish Adaptation of the Stroke and Aphasia Quality of Life Scale-39 (SAQOL-39).” European Journal of Physical and Rehabilitation Medicine 45 (3): 379–84. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19156021].


  1. \(s^2_{(t+e)} = s^2_t + s^2_e + 2 r_{(t,e)} s_t s_e\), met hier \(r_{(t,e)}=0\) volgens formule (12.3).↩︎

  2. Een uitzondering hierop vormt de situatie indien \(s^2_x=0\), en dus \(s^2_t=0\), ergo betrouwbaarheid \(\rho=0\); de afhankelijke variabele \(x\) is dan niet goed geoperationaliseerd.↩︎

  3. In ons voorbeeld zijn er slechts \(k=2\) beoordelaars, dus is er slechts één correlatie, en \(\overline{r} = r_{1,2} = 0.75\).↩︎

  4. De zgn. ‘intra-class correlation coefficient’ (ICC) voor \(k\) vaste beoordelaars of items is eveneens identiek aan de Cronbach’s Alpha.↩︎